Người ta hay chuẩn bị cho năm đầu và lo cho năm cuối. Khoảng giữa — thường là năm thứ hai và thứ ba — ít được nói tới, và nó là chặng có tỷ lệ bỏ cuộc cao nhất.
Vì sao khoảng giữa khó
Năm lý do, và chúng cộng dồn:
Cái mới đã hết. Năm đầu, mọi thứ đều là lần đầu — môi trường mới, chủ đề mới, cảm giác bắt đầu một việc lớn. Tới năm thứ hai, công việc thành thói quen.
Đích còn xa và chưa rõ hình. Năm cuối có ngày bảo vệ để đếm ngược; khoảng giữa không có mốc nào tương tự.
Những thứ khó nhất rơi vào đây. Thu dữ liệu không ra kết quả, thí nghiệm hỏng, hướng đi ban đầu không chạy — chúng xảy ra ở giai đoạn này, khi bạn đã cam kết nhưng chưa có gì trong tay.
Bạn bè cùng lứa đã đi làm và đang tiến lên. Họ có thu nhập, có thăng tiến, có các mốc đời sống nhìn thấy được. Bạn thì vẫn đang ở chỗ cũ.
Không ai hỏi tới. Người hướng dẫn bận, gia đình không hiểu công việc, đồng nghiệp cũng đang vật lộn với phần của họ.
Các dấu hiệu
Nhận ra sớm thì xử lý dễ hơn nhiều:
Tránh né công việc — làm mọi việc khác trước khi đụng vào phần chính.
Tránh gặp người hướng dẫn vì không có gì để báo, rồi càng lâu không gặp càng ngại gặp.
Không nhớ lần cuối mình thấy hứng thú với đề tài là khi nào.
Nghĩ tới việc bỏ, thường xuyên, nhưng không nghĩ tới việc sẽ làm gì thay thế.
Làm việc nhiều giờ nhưng không có gì hoàn thành.
Điểm chung: đây là dấu hiệu của một tình trạng phổ biến, không phải bằng chứng bạn không đủ năng lực. Nhầm lẫn giữa hai thứ này là điều làm giai đoạn giữa nguy hiểm.
Tạo mốc khi không có mốc bên ngoài
Đây là biện pháp có tác dụng nhất, và nó nằm trong tầm tay:
Chia luận án thành các phần hoàn thành được. Một chương, một bài báo, một phần thực nghiệm — mỗi phần có ngày kết thúc riêng.
Nhận một việc có hạn bên ngoài. Gửi tóm tắt cho một hội nghị, đăng ký trình bày ở seminar, nộp một bài cho tạp chí. Một hạn nộp thật làm được thứ mà quyết tâm cá nhân không làm được.
Ghi lại tiến độ ở dạng nhìn thấy được. Khi công việc kéo dài nhiều năm, cảm giác "không đi tới đâu" thường sai — nhưng không có gì để đối chiếu thì bạn không biết.
Đặt một mốc nhỏ mỗi tuần, và hoàn thành nó. Chuỗi các việc hoàn thành nhỏ giữ được nhịp tốt hơn một mục tiêu lớn ở xa.
Khi kết quả không như mong đợi
Đây là nguyên nhân trực tiếp của phần lớn khủng hoảng giữa chặng, và có bốn điều nên biết:
Nó xảy ra với phần lớn luận án. Rất ít nghiên cứu đi đúng kế hoạch ban đầu — điều này bình thường tới mức không được coi là sự cố trong nghề.
Kết quả âm tính vẫn là kết quả, nếu câu hỏi được đặt đúng và phương pháp đủ chắc.
Nói với người hướng dẫn sớm. Giấu vì sợ mất mặt là cách biến một vấn đề ba tháng thành một vấn đề một năm. Họ đã gặp tình huống này nhiều lần và thường biết đường ra.
Điều chỉnh đề tài là việc bình thường. Luận án bảo vệ được không phải luận án theo đúng đề cương ban đầu — nó là luận án trả lời được một câu hỏi có giá trị.
Việc cần làm với sự cô lập
Ba việc cụ thể:
Có ít nhất một người cùng cảnh để nói chuyện đều. Người đang ở cùng giai đoạn hiểu được thứ mà người ngoài không hiểu.
Làm việc ở nơi có người. Phòng làm việc chung, thư viện — kể cả khi không nói gì với ai.
Giữ một việc ngoài luận án. Một hoạt động, một nhóm, một sở thích. Người có toàn bộ đời sống gắn vào luận án thì mọi trục trặc trong luận án thành khủng hoảng toàn diện.
Khi nào nên nói với ai
Ba ngưỡng:
Vướng về chuyên môn — nói với người hướng dẫn, càng sớm càng tốt.
Vướng về tiến độ và tổ chức công việc — nói với người hướng dẫn hoặc với bộ phận quản lý đào tạo; nhiều nơi có cơ chế điều chỉnh kế hoạch mà nghiên cứu sinh không biết.
Vướng về sức khoẻ tinh thần — mất ngủ kéo dài, không còn thấy ý nghĩa trong bất cứ việc gì, không dậy nổi. Đây là lúc cần người có chuyên môn về sức khoẻ tâm thần, không phải người hướng dẫn. Nhiều trường có dịch vụ hỗ trợ miễn phí cho người học và rất ít người dùng tới.
Về việc bỏ cuộc
Nghĩ tới việc bỏ là chuyện hầu như ai cũng trải qua ở giai đoạn này. Nó không có nghĩa là nên bỏ.
Ba câu để phân biệt:
Tôi muốn bỏ vì đang kiệt sức, hay vì thật sự không muốn làm nghề này? Kiệt sức thì nghỉ một thời gian rồi xét lại; câu trả lời sau vài tuần nghỉ thường khác hẳn.
Nếu phần khó nhất được giải quyết, tôi có muốn tiếp không?
Tôi có hình dung được mình làm gì nếu bỏ không? Bỏ để đi tới một việc cụ thể là một quyết định; bỏ để thoát khỏi một tình trạng thường là quyết định lấy trong lúc tình trạng đó đang tệ nhất.
Và nếu sau tất cả câu trả lời vẫn là bỏ, thì đó là một lựa chọn hợp lý — nhiều người rời chương trình tiến sĩ và làm tốt ở nơi khác. Điều đáng tránh chỉ là quyết định đó được lấy trong một tuần tồi tệ, không phải bản thân quyết định.
Vì sao giai đoạn giữa khó nhất?
Vì cái mới đã hết, đích còn xa và chưa rõ hình, những việc khó nhất rơi vào đây, bạn bè cùng lứa đang tiến lên, và không ai hỏi tới.
Cách nào có tác dụng nhất để giữ nhịp?
Tạo mốc cho chính mình — chia luận án thành phần hoàn thành được, nhận một việc có hạn bên ngoài như gửi tóm tắt hội nghị, và đặt một mốc nhỏ mỗi tuần.
Khi kết quả không như mong đợi thì sao?
Nói với người hướng dẫn sớm — giấu vì sợ mất mặt biến một vấn đề ba tháng thành một vấn đề một năm, và điều chỉnh đề tài là việc bình thường.
Nghĩ tới việc bỏ có nghĩa là nên bỏ không?
Không nhất thiết — phân biệt bằng ba câu: đang kiệt sức hay thật sự không muốn làm nghề, nếu phần khó được giải quyết có muốn tiếp không, và có hình dung được làm gì nếu bỏ không.
