Quan hệ với người hướng dẫn là yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất tới trải nghiệm làm nghiên cứu sinh. Khi nó không ổn, phần lớn người học chọn cách chịu đựng — vì không biết làm gì khác và vì sợ hậu quả.
Phần lớn các vấn đề xử lý được, và cửa sổ để xử lý chúng hẹp hơn người ta nghĩ.
Bốn dạng vấn đề thường gặp
Không có thời gian. Hoãn hẹn, không đọc bản thảo, trả lời sau nhiều tuần. Phổ biến nhất, và thường không phải do họ không quan tâm mà do quá tải.
Kỳ vọng không rõ. Không biết mình đang làm đúng hay sai, không biết tiêu chuẩn là gì, phản hồi mâu thuẫn giữa các lần.
Khác biệt về cách làm việc. Một bên muốn gặp hằng tuần, bên kia muốn để tự làm. Một bên muốn bàn kỹ trước khi làm, bên kia muốn làm thử rồi bàn.
Bất đồng về hướng nghiên cứu. Người hướng dẫn muốn đi hướng A, bạn muốn hướng B.
Bốn dạng này đều xử lý được bằng đối thoại, và chúng chiếm đa số.
Các vấn đề nghiêm trọng hơn
Một nhóm khác cần cách xử lý khác:
Quấy rối hoặc phân biệt đối xử.
Ép làm việc riêng không liên quan tới nghiên cứu.
Đứng tên không xứng đáng hoặc gạt tên khỏi công trình của mình.
Yêu cầu làm những việc trái với liêm chính nghiên cứu.
Ngăn cản không cho tốt nghiệp mà không có lý do chuyên môn.
Với nhóm này: không tự xử lý một mình. Ghi lại sự việc kèm ngày tháng, giữ lại thư từ, và liên hệ bộ phận có thẩm quyền trong trường — phòng đào tạo sau đại học, bộ phận thanh tra, hoặc cơ chế bảo vệ người học nếu cơ sở có.
Ba bước trước khi nghĩ tới đổi
Bước một: xác định vấn đề cụ thể.
Viết ra: điều gì đang xảy ra, từ khi nào, ảnh hưởng thế nào tới công việc. "Thầy không quan tâm" là cảm nhận; "ba lần gửi bản thảo, sau sáu tuần chưa có phản hồi" là sự việc — và chỉ loại thứ hai nêu ra được.
Bước hai: nêu thẳng, một cách chuẩn bị kỹ.
Bốn nguyên tắc:
Xin một buổi gặp riêng, nói rõ muốn bàn về cách làm việc.
Nêu nhu cầu của mình thay vì nêu lỗi của họ. "Em cần phản hồi trong khoảng hai tuần để kịp tiến độ" khác hẳn "thầy trả lời chậm quá".
Đề xuất giải pháp cụ thể — lịch gặp định kỳ, một hình thức phản hồi ngắn hơn, một cách trao đổi khác.
Ghi lại những gì đã thống nhất và gửi lại bằng thư.
Rất nhiều trường hợp dừng ở bước này. Người hướng dẫn thường không biết là có vấn đề — họ đang bận và không ai nói với họ.
Bước ba: tìm hỗ trợ bên ngoài quan hệ đó.
Bốn nơi:
Đồng hướng dẫn, nếu có — và nếu chưa có, đề nghị thêm một người là một giải pháp nhẹ nhàng cho nhiều tình huống.
Một thành viên khác trong hội đồng hoặc trong bộ môn.
Người phụ trách đào tạo sau đại học.
Các nghiên cứu sinh khác của cùng người hướng dẫn — họ biết cách làm việc của người đó và thường có kinh nghiệm xử lý.
Khi nào nên đổi
Bốn tình huống:
Đã nêu thẳng và không có thay đổi sau một khoảng thời gian hợp lý.
Người hướng dẫn chuyển công tác hoặc không còn đủ điều kiện hướng dẫn.
Hướng nghiên cứu đã khác nhau tới mức không còn điểm chung.
Có vấn đề thuộc nhóm nghiêm trọng ở trên.
Nếu quyết định đổi
Năm việc, theo thứ tự:
Tìm hiểu quy định của trường trước. Có được đổi không, thủ tục thế nào, ảnh hưởng tới tiến độ ra sao — hỏi phòng đào tạo, không hỏi người hướng dẫn hiện tại.
Tìm người mới trước khi rời người cũ. Đổi mà chưa có ai nhận là tình huống rất khó.
Giữ giọng chuyên nghiệp. Cộng đồng chuyên môn nhỏ, và người hướng dẫn cũ có thể vẫn ở trong hội đồng của bạn.
Làm rõ về dữ liệu và kết quả đã có — phần nào thuộc về đề tài, phần nào bạn mang theo được.
Chuẩn bị cho việc mất thời gian. Đổi người hướng dẫn thường làm chậm vài tháng tới một năm — đây là cái giá cần tính trước khi quyết.
Một điều nên biết
Có vấn đề với người hướng dẫn là chuyện phổ biến, không phải dấu hiệu bạn không phù hợp với nghiên cứu.
Và điều quyết định kết quả không phải mức độ nghiêm trọng của vấn đề mà là thời điểm xử lý: một vấn đề nêu ở năm thứ nhất thường giải quyết được; cùng vấn đề đó để tới năm thứ tư thì cả hai bên đều không còn nhiều lựa chọn.
Dạng vấn đề nào phổ biến nhất với người hướng dẫn?
Không có thời gian — hoãn hẹn, không đọc bản thảo, trả lời chậm; thường không phải do không quan tâm mà do quá tải.
Nên nêu vấn đề thế nào?
Nêu nhu cầu của mình thay vì nêu lỗi của họ, kèm một giải pháp cụ thể, và ghi lại những gì đã thống nhất rồi gửi lại bằng thư.
Khi nào không nên tự xử lý một mình?
Khi có quấy rối, phân biệt đối xử, bị gạt tên khỏi công trình, hoặc bị yêu cầu làm việc trái với liêm chính — cần ghi lại và liên hệ bộ phận có thẩm quyền.
Điều gì quyết định kết quả nhiều nhất?
Thời điểm xử lý — một vấn đề nêu ở năm thứ nhất thường giải quyết được, để tới năm thứ tư thì cả hai bên đều ít lựa chọn.
