Khi đã thu hẹp danh sách xuống vài nhóm phù hợp về đề tài, nhiều người đứng trước một lựa chọn cụ thể: một người hướng dẫn mới lập nhóm vài năm, hoặc một giáo sư đã có tên tuổi và hàng chục nghiên cứu sinh đã tốt nghiệp. Lời khuyên phổ biến trên mạng thường nghiêng hẳn về một bên — “chọn người nổi tiếng để có thư giới thiệu mạnh” hoặc “chọn người trẻ vì họ có thời gian cho bạn”. Cả hai đều đúng một phần và sai ở chỗ coi đó là quy luật.
Mỗi lựa chọn đi kèm một bộ được và mất khác nhau. Việc của bạn là biết bộ nào hợp với mình, và kiểm tra xem người cụ thể trước mặt có thật sự đúng với hình mẫu chung hay không.
Bức tranh chung: hai kiểu nhóm khác nhau thế nào
| Người hướng dẫn mới lập nhóm | Giáo sư lâu năm, nhóm lớn | |
|---|---|---|
| Thời gian dành cho bạn | Thường nhiều, gặp trực tiếp thường xuyên | Thường ít, nhiều việc qua postdoc hoặc nghiên cứu sinh khoá trên |
| Kinh nghiệm hướng dẫn | Chưa nhiều, có thể chưa đưa ai về đích | Nhiều, quen với các khúc khó của chương trình |
| Hạ tầng | Đang xây, có thể thiếu thiết bị, thiếu quy trình | Đầy đủ, có quy trình sẵn |
| Độ ổn định vị trí | Có thể chưa có biên chế lâu dài | Ổn định, nhưng có thể sắp nghỉ hưu |
| Mạng lưới và thư giới thiệu | Đang hình thành | Rộng, có trọng lượng |
| Vai trò của bạn | Thường là người đặt nền móng cho nhóm | Một thành viên trong cỗ máy đã chạy |
Bảng trên là xu hướng, không phải sự thật cho từng người. Có giáo sư lớn gặp nghiên cứu sinh mỗi tuần, có người trẻ bận đến mức không trả lời thư. Vì vậy phần quan trọng nhất của bài này là cách kiểm tra.
Khi nào người hướng dẫn trẻ là lựa chọn tốt
Người hướng dẫn trong vài năm đầu lập nhóm có một động lực rất rõ: họ cần nghiên cứu sinh thành công để chứng minh năng lực của chính mình, thường là để được xét vị trí lâu dài. Lợi ích của nghiên cứu sinh và của người hướng dẫn trùng nhau gần như hoàn toàn. Điều này dẫn tới những điểm mạnh thực tế:
- Họ còn tự làm thí nghiệm, tự viết mã, tự đi thực địa, nên có thể chỉ cho bạn từng bước chứ không chỉ góp ý ở mức khái niệm.
- Bạn được tham gia những việc mà nhóm lớn giao cho postdoc: viết đề xuất xin kinh phí, thiết lập phòng thí nghiệm, tuyển thành viên mới. Đó là kinh nghiệm quý nếu bạn định theo nghề học thuật.
- Bạn thường là tác giả chính của những bài đầu tiên của nhóm, không phải xếp hàng sau nhiều người.
Lựa chọn này hợp với người cần được hướng dẫn sát, người thích xây dựng thứ mới, và người chịu được một mức bất định nhất định.
Rủi ro cần kiểm tra
- Vị trí của người hướng dẫn chưa ổn định. Nếu họ không được giữ lại hoặc chuyển trường, bạn có thể phải chuyển theo hoặc tìm người mới. Hỏi họ: “Nếu thầy chuyển đi, nghiên cứu sinh của nhóm sẽ thế nào?” Người chuẩn bị tốt sẽ có câu trả lời.
- Kinh phí còn mỏng. Nhóm mới thường sống nhờ gói kinh phí khởi động của trường. Hỏi gói đó còn bao lâu và họ đã có đề tài nào khác chưa.
- Chưa có kinh nghiệm với khúc khó. Năm thứ hai thứ ba, khi kết quả không ra, người hướng dẫn chưa từng đưa ai qua giai đoạn đó có thể lo lắng hơn cả bạn. Một người đồng hướng dẫn hoặc thành viên ủy ban có kinh nghiệm bù được phần này.
- Kỳ vọng tiến độ quá cao. Áp lực của họ có thể chuyển thành áp lực lên bạn. Hãy hỏi về nhịp làm việc mong đợi ngay từ đầu.
Khi nào giáo sư lâu năm là lựa chọn tốt
Một nhóm lớn đã chạy nhiều năm có thứ mà nhóm mới không mua được: quy trình. Thiết bị đã được kiểm định, dữ liệu đã có sẵn từ các thế hệ trước, nghiên cứu sinh khoá trên biết chính xác cần làm gì ở từng mốc. Những điểm mạnh:
- Thư giới thiệu và mạng lưới có trọng lượng thật khi xin postdoc, nhất là ở các nhóm cùng lĩnh vực.
- Bạn học được từ nhiều người — postdoc, nghiên cứu viên, nghiên cứu sinh khoá trên — chứ không chỉ một người.
- Kinh phí thường ổn định hơn, ít khả năng bị cắt giữa chừng.
- Người hướng dẫn đã thấy đủ kiểu khủng hoảng của nghiên cứu sinh và thường bình tĩnh hơn.
Lựa chọn này hợp với người tự chủ, chủ động tìm người hỏi, và cần một nền tảng vững để làm nhanh.
Rủi ro cần kiểm tra
- Ít thời gian trực tiếp. Có nhóm mà nghiên cứu sinh gặp giáo sư vài lần một năm, mọi việc hằng ngày qua một postdoc. Nếu postdoc đó giỏi và tận tâm thì không sao; nếu không thì bạn lạc lõng.
- Đề tài được giao sẵn. Bạn có thể được giao một mảnh nhỏ của một dự án lớn, ít cơ hội đặt câu hỏi nghiên cứu của riêng mình.
- Cạnh tranh trong nhóm. Nhóm đông có thể có hai người làm đề tài gần nhau, hoặc thứ tự tác giả trở thành vấn đề.
- Sắp nghỉ hưu. Hỏi thẳng kế hoạch của thầy trong năm năm tới. Nếu nghỉ hưu rơi vào giữa chương trình của bạn, cần có người đồng hướng dẫn được chỉ định từ đầu.
Cách kiểm tra: những câu hỏi tách được hình mẫu khỏi con người cụ thể
Đừng hỏi người hướng dẫn “thầy có nhiều thời gian không”. Ai cũng trả lời là có. Hãy hỏi những câu có câu trả lời kiểm chứng được:
- Nghiên cứu sinh trong nhóm gặp thầy bao lâu một lần? Gặp riêng hay họp nhóm?
- Ai đọc bản thảo đầu tiên của bài báo? Thầy, hay một postdoc?
- Nghiên cứu sinh gần nhất tốt nghiệp sau bao lâu và hiện làm gì? Với người trẻ: đã có ai sắp tốt nghiệp chưa?
- Kinh phí cho vị trí của tôi đến từ đâu và kéo dài tới khi nào?
- Thầy có kế hoạch nghỉ phép dài, chuyển trường hay nghỉ hưu trong vài năm tới không?
Rồi hỏi lại những câu đó với ít nhất hai nghiên cứu sinh hiện tại của nhóm, mà không có mặt người hướng dẫn. Nếu câu trả lời khớp nhau, bạn có thông tin tốt. Nếu lệch, hãy tin vào nghiên cứu sinh hơn.
Với nhóm mới chưa có nghiên cứu sinh nào, hỏi đồng nghiệp cùng khoa hoặc những người từng làm việc với họ thời postdoc. Danh sách đồng tác giả trên các bài của họ là điểm khởi đầu.
Đặt lựa chọn vào hoàn cảnh của chính bạn
Cùng một người hướng dẫn có thể là lựa chọn rất tốt cho người này và tệ cho người khác. Trước khi so sánh hai nhóm, hãy trả lời trung thực vài câu về chính mình:
- Bạn đã từng tự làm một nghiên cứu từ đầu tới cuối chưa? Người đã có luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiêm túc, đã có bài báo, thường xoay xở được trong nhóm lớn ít hướng dẫn trực tiếp. Người mới bước vào nghiên cứu sẽ được lợi nhiều hơn từ một người hướng dẫn ngồi cạnh.
- Bạn định làm gì sau khi bảo vệ? Nếu định theo nghề học thuật ở nước ngoài, mạng lưới và thư giới thiệu của một giáo sư có tên tuổi đáng giá hơn. Nếu định về nước giảng dạy hoặc sang doanh nghiệp, kỹ năng làm việc độc lập và số công bố của chính bạn quan trọng hơn tên người hướng dẫn.
- Bạn chịu đựng bất định tới mức nào? Nhóm mới có thể đổi hướng, thiếu thiết bị vài tháng, chưa có quy trình cho nhiều việc. Có người thấy đó là tự do, có người thấy đó là lo âu kéo dài.
- Bạn có ràng buộc thời gian không? Người đi học bằng học bổng có thời hạn cứng, hoặc có gia đình chờ ở nhà, nên ưu tiên nhóm có quy trình chắc chắn và lịch sử tốt nghiệp đúng hạn.
Một nghiên cứu sinh từng kể: anh chọn một giáo sư lớn vì tên tuổi, nhưng trong hai năm đầu chỉ gặp thầy năm lần, mọi việc qua một postdoc vừa đến và cũng chưa quen nhóm. Sang năm thứ ba, anh xin thêm một người đồng hướng dẫn trẻ trong khoa và tiến độ thay đổi hẳn. Nếu hỏi kỹ nghiên cứu sinh trong nhóm từ trước, anh đã có thể sắp xếp cấu hình đó ngay từ năm đầu.
Cấu hình kết hợp
Nhiều chương trình cho phép hoặc yêu cầu có ủy ban giám sát và người đồng hướng dẫn. Một cấu hình hay gặp và thường chạy tốt: người hướng dẫn chính là người trẻ, có thời gian và chuyên môn sát đề tài, cùng một giáo sư lâu năm trong khoa làm đồng hướng dẫn hoặc thành viên ủy ban. Bạn có người làm việc với mình hằng tuần và có người đã thấy đủ các khúc khó, có cả thư giới thiệu từ hai phía.
Điều kiện để cấu hình này chạy: vai trò của mỗi người được thống nhất từ đầu, và hai người tôn trọng nhau. Hỏi xem hai người đã từng làm việc chung chưa.
Điều thật sự quyết định
Danh tiếng, tuổi nghề, quy mô nhóm đều là yếu tố phụ so với một câu hỏi: người này có quan tâm tới việc bạn thành công, và có khả năng giúp bạn làm điều đó trong điều kiện cụ thể của họ không. Một giáo sư nổi tiếng không có thời gian cho bạn và một người trẻ không có kinh phí cho bạn đều là lựa chọn kém, theo hai cách khác nhau. Hãy đánh giá con người, không đánh giá hình mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng dẫn trẻ có phải lựa chọn rủi ro hơn không?
Rủi ro khác loại chứ không nhất thiết lớn hơn. Rủi ro chính là chưa có kinh nghiệm đưa nghiên cứu sinh về đích và vị trí của họ chưa ổn định; bù lại thường có nhiều thời gian và quan tâm hơn.
Làm sao biết một giáo sư lớn có thời gian cho nghiên cứu sinh không?
Hỏi nghiên cứu sinh hiện tại của nhóm họ gặp thầy bao lâu một lần, ai đọc bản thảo đầu tiên, và thầy có thường vắng dài ngày không. Câu trả lời của họ chính xác hơn lời giới thiệu của nhóm.
Có nên chọn người hướng dẫn sắp nghỉ hưu không?
Chỉ nên khi thời điểm nghỉ hưu rõ ràng, sau mốc bạn dự kiến bảo vệ, hoặc có một người đồng hướng dẫn cam kết thay thế. Hãy hỏi thẳng về kế hoạch này trước khi nhận lời.
Đồng hướng dẫn có giải quyết được nhược điểm của cả hai lựa chọn không?
Có thể. Một người trẻ làm hướng dẫn chính cùng một giáo sư lâu năm đồng hướng dẫn là cấu hình phổ biến và thường hiệu quả, miễn là vai trò của mỗi người được thống nhất từ đầu.
Tên tuổi người hướng dẫn quan trọng tới mức nào khi xin việc sau này?
Có ảnh hưởng, nhất là khi xin postdoc và vị trí học thuật, qua thư giới thiệu và mạng lưới. Nhưng công bố và năng lực của chính bạn mới là thứ người tuyển xem kỹ nhất.
